Wednesday, August 19, 2026

INDIA ZALENNA ATANA BEITU HRIAT LAR HLAWH LO - KUT HNATHAWKTUTE, LONEITUTE LEH HNA HNUAIHNUNG THAWKTUTE

 Ziaktu: Dr. Lalzarzoa, Assistant Professor, Dept. of History, Gov’t. J Buana College

India in zalenna a neih champha August ni 15 a lo thlen hian ram pumah ropui taka lawm thin a ni a, he ni ropui takah hian India in zalenna a neih theih nana tha thawhtute chawimawina hun leh an mahni hriatrengna hun te pawh hman thin a ni. Amaherawhchu zalenna ni kan hman thinah hian zalenna sual laia hruaitu ropui tak takte leh hming langsar te chauh hi mi nawlpui rilruah hian hriatchhuah anni fo thin emawni chu aw tih a ngaihtuah theih a ni. Hruaitu ropui leh mi langsarte thathawhte kha a ropui em em a, faka chawimawi pawh an phu reng a ni. Chutiang chiah chuan mite hriat lar loh leh hna hnuaihnung zawk thawktu mi tam takte chuan India in zalenna a neih theih nan tha an lo thawhin, thil pawimawh tak tak an lo huaihawt ve bawk a, chungte chu vawiina India in zalenna a neih champhaah hian kan hriat chhuah a, chawimawina kan pek ve pawh an phu hle a ni.

Tun tuma kan thu ngaihthlak turah pawh hian a thupuiah chuan ‘India zalenna atana beitu hriat lar hlawh lo – Kut hnathawktute, Loneitute leh Hna hnuaihnung thawktute’ tih a ni dawn a ni. Hna hnuaihnung zawk thawktute pawimawhna hi ram pum huap pawha sawi lan a ni tam lo fo thin a, chutiang a nih avang chuan an pawimawhnate leh an hlutnate chu kan ngaihtuah ho dawn a ni.

1.  Kut hnathawktute, loneitute leh hna hnuaihnung zawk thawktute chu India zalenna sual kawngah engtia pawimawh nge an nih? British sawrkarin India an awp lai khan an sum lakluhna bulpui ber leh an innghahna tam ber chu mipui nawlpuite atangin a ni a, chung mi nawlpuite chuan British sawrkar economy kha an siam hlawhtling ti te pawhin kan sawi thei awm e. Britisth in India an awp laia ram chhung hmun hrang hrang inkalpawhna pawimawh ber pakhat chu Rel kawng kha a ni a, rel kawng sial hna hautak zet hnathawktute chu, India mi, hnahnuaihnung thawka inhlawhfate an ni. Hna hahthlak tak tak thawkin, dinhmun hrehawm taka dah chunga chhawr leh rawih anni thin a ni. Assam, Bengal leh India chhim lama thingpui leh coffee chinna hmun, British sawrkar hmalaknaa siamte kha kut hnathawktute thlan chhuak atanga hlawhtling thei a ni bawk. Hei bakah hian, India ram hmun hrang hranga lo leh leilet atanga British sawrkarin chhiah an lakkhawm thinte kha loneitute thawhrimna atanga tih hlawhtlin a ni.

British sawrkarin India an awp chhan kha a bulpui berah chuan, sum leh paia hlawkna tam thei ang ber tel an duh vang a ni. India hausakna a tam thei ang ber sawk chhuah an duh a, sumdawnna an thuhnuaiah an dah vek a, mipuite lak atangin chhiah tam tham tak an lakhawm thin bawk. Mipui nawlpuiten chhiah tam tham tak tak an chawi thin avangin, an ei leh bar zawnna kawngah harsatna tam tak an tawrh phah bakah, an retheitheih phah hle thin a ni. Chutiang dinhmun hrehawm taka an awm avang chuan, hna hnuaihnung zawk thawktute tan chuan zalenna neih chu, hnam puanzar thar neihna ringawt ni lovin, leiba laka fihlimna te, hlawh tha zawk hmuhnate, ram neihna tur dikna chanvo tha zawk neihnate, nitina inhlawhfa thinte tana dinhmun tha zawka dinna tura zalenna pe tur tur a ni.

Loneituten dik lo taka chhiah khawn an dodalte, thil siamchhuahna hmuna hnathawktuten nawrh an huaihawt thinte, tribal hnamten an chenna ramngaw thiah darh duhloh vanga dodalna an huaihawt thinte khan awmzia thuk tak a nei a ni. An ei leh bar hmuhna tur atana nawrh leh dodalna huaihawt anni satliah mai lova, India in zalenna awmze nei zawk a neih theih nan, chung an hmalakna te chuan kawng zau takin a rawng hawng a, mi zawng zawng huap zo a rawn nih tir ta thin a ni.

2. Loneitute lungawilohna leh thingtlang mite dodalna: Kum 1917 khan Bihara Champaran bialah ram neitu mi hausaten loneitute chu chaw atana ei theih thlai lam aiah  rawng thlak nana hman chi ting ching turin an tilui a, loneitu tam takin leiba sang tak tak an neih phah a ni. Chuta loneitute harsatna tawh nasa tak chu hriain Mahatma Gandhi chuan a tlawh ta a, loneitute nen chuan British sawrkar hmalakna laka lungawi lohna Champaran Satyagraha an huaihawt ta a ni. He lungawilohna hi a hlawhtling hle a, ram chhung hmun hrang hrangah a darh ta zel a ni. Gandhi-a tan tak pawh mite hriat a hlawh phah na atan hun pawimawh tak a ni chho ta a ni. Chumai bakah he thil thleng avang hian India mipuiten British laka lungawi lohna an neih chu an rawn ti lian ta hle bawk a ni.

Chumi hnu lawkah chuan kum 1917 leh 1918 chhungin Gujarata Kheda district-ah Mahatma Gandhi ho bawk hian loneituten British sawrkar lak a lungawi lohna an huaihawt leh bawk a ni. Kheda district-a loneitute hian khawkheng avangin tam nasa tak an tawk a, mahse, sawrkar lam chuan loneitute chhiah chawi tur chu an tihhniam sak duh chuang lo va, chhiah sang tak an la lui zel a, loneitute lungawi lo chuan chhiah an chawi duh ta bik lo a ni. He thil thleng avang hian British sawrkar lu pawh hai hle a ni. Hei bakah hian kum 1928-ah Gujarat-a Bardoli bialah loneituten sawrkarin chhiah a lak san lutuk vanga lungawilohna an huaihawt leh bawk a ni. He lungawilohna hi tualchhung hruaitu Sardar Vallabhbhai Patel hovin an nei a, ani chu India zalenna sualtute zinga hruaitu pawimawh tak a ni chho ta a ni.

Heng hmunahte bakah hian India ram hmun hrang hrangah loneituten sawrkar laka lungawilohna an lan tir ta zel a, mi retheiten ram an hman man chhiah pek tur sang lutuk te, ram neituten hlei hluak taka chhiah an khawnte an dodal a, tribal hnamte pawhin an chenna ram ngaw chhuhsak tumtu mi hausate bakah sawrkar lakah te lungawilohna leh dodalna vawi tam tak an huaihawt ta bawk a, an hmalakna hian ram pum a tuam chhuak ta duai duai a ni.

Loneitute leh kut hnathawktu dangte bakah, tribal hnamten hetianga sawrkar dodalna leh lungawilohna an lan tir hian India ram pum a nghawng a, India ram hruaituten zalenna an sual mekna kawngah pawh, a hma lama tel ve lutuk ngai lo heng hna hnuaihnung thawktute zawng zawng pawh hi an rawn tangkai ta em em a, chu chuan zalenna sualna kawngah pawh zau zawka hmalakna kawng a rawng hawng a ni. Hetih laia zalenna sualtu pawl lian ber Indian National Congress ten sawrkar thawhpui duh lohna ‘non‑cooperation’ an huaihawt thinah te leh mipuite thu awih loh luihna ‘Civil Disobedience’ an tihah te  chuan loneitute leh kuthnathawktute hi a thawh hlawk ber berah an rawn tang chho ta thin a ni.

3.  Thil siamchhuahna leh sawrkar hmalakna hrang hranga hnathawktute lungawilohna leh nawrhna: Kan sawi zawh tak chiah loneitute leh kuhnathawk dang dangte bakah hian British sawrkar enkawl thil siamchhuahna leh hmalakna peng hrang hranga inhlawhfate pawhin India mipuiten zalenna an sual meknaah hna ropui tak an thawk ve bawk a ni. Kum zabi 20-na tir lamah khan India ramah hian puan siamchhuahna hmunpui pahnih Bombay leh Ahmedabad-ah a awm a, chubakah chuan Bengal-ah ziza (jute an tih bawk) siamchhuahna hmunpui a awm bawk a, rel kawng pawh ram pum tuam turin siam a ni bawk a, tin, lawngchawlhna hmun hrang hrangah sumdawnna lian tak tak British sawrkar chuan a kalpui bawk a ni.

Chung thil siamchhuahna hmunahte leh rel kawng leh lawngchawlhna hmunahte chuan India mi hnahnuaihnung thawka inhlawhfa thahnem tak an awm a. Darkar tam tak tak  hnathawka chhawr an ni a, an hlawh a tlem lulai bawk si, an hnathawhna hmun hlauhawm tak takahte chuan an sahimna tur engmah anmahni ruaitute chuan an ngaihtuah sak ngai chuang bawk si lo a ni. Chung hmuna hnathawkte chuan intel khawmin pawl an din a, Trade Union pawl hrang hrang a rawn piang ta sup sup a, anmahni ruaitu sawrkar lakah chuan lungawi lovin nawrh an huaihawt fo thin a ni. Kum 1918-ah khan Ahmedabad-a puan siamchhuahna hmuna thawktute chuan hlawh sang zawk phutin nawrh an huaihawt a, anmahni ruaitu British thurualpui India mihausate chu hlawh sang zawk pe turin an kar a, Mahatma Gandhi pawhin a rawn telpui a, thih huamin chawnghei a huaihawt ta hial a ni. Chu chuan India zalenna sual kawngah boruak lian tak a rawn hring chhuak a ni.

Kum 1922, 1928 leh 1930-ah te Rel hnathawktu India mi tam takin sawrkar lakah lungawilohna leh nawrh an huaihawt bawk a, hlawh sang zawk an phut bakah dinhmun tha zawka din ve te an ngiat a ni. Heng lungawilohna an huaihawt avang hian Bristish sawrkarin rel hmanga hma an lakna kawngah harsatna lian tak tak an tawk a, an buai phah thin hle. British laka lungawilo rel hnathawkte hmalakna lian tak hian, hmun hrang hrangah zalenna sualtute tha a tih chak bakah, mipuite thinlungah thuk takin thu a sawi  darh bawk a ni.

British-in India an awp lai khan sumdawnna an kalpuina lian ber pakhat chu lawngchawlhna hmun  a ni. Lawng hmangin an ram lamah bungrua leh thil dang an thawn chhuak a, an ram lam atanga sumdawnna bungrua an siam chhuahte pawh lawng hmang thovin an rawn phur lut leh thin a ni. Chutiang a nih avang chuan lawngchawlhna hmun chu a pawimawh em em a ni. Heng hmuna inhlawhfa, India mite chuan British sawrkar lakah lungawilohna kawng hrang hrangin an lantir ve thin bawk a ni. Chung zinga langsar deuh pakhat chu kum 1930-ah khan Culcutta lawngchawlhhmuna hnathawktuten India zalenna sualtute hmalakna pakhat - Civil Disobedience Movement chu lo zawm vein, bungraw lut leh chhuak zawng zawng an ti tawp a, British sawrkar hotute lu a ti hai hle a ni. Hei bakah hian kum 1930-ah tho hian, Bombay lawngchawlhhmuna hnathawktuten lungawilohna an lan tir bawk a, British lawnglianah te bungrua an thiar lut duh lova, tin, bungraw thiarchhuah lam pawh an thawk duh lo a, ram dang atanga thawmhnaw  leh puanthan an rawn phurhte chu tuifinriatah an paih lut bawk a ni. Hetianga lungawilohna an lantirna hian, mipuite thinlungah India chuan ram dang awpna atanga talchhuaha, zalenna a neih a mamawh tawh hle tih an hriattir a, mipuite thlawpna pawh an dawng tha hle a ni.

British sawrkar lam pawhin an laka lungawilohna lantirtute hi nasa takin an chhang let a, a thente chu an hna atangin an ban a, tharum hmangin an hnawt darh a, thenkhatte phei chuan man hial an tawk a ni. Mahse, India mi, chung hmuna hnathawktute chuan sawrkarin hremna a pekte chu hlau duh lovin an theihtawpin an bei chhunzawm a, an hmalakna kawng hrang hrangte chuan India mite tana zalenna neih tul zia a rawn tarlang thin a ni.

4. Eng nge kan hriatreng tur ni ta ang?  Vawiina India zalenna neih champha kan hman mekah hian  zalenna sualtu zingah hian sawi lan hlawh tam ngai vak loh hna hnuaihnung thawktu – loneitu, kuthnathawktute leh thil siamchhuahna leh rel leh lawng chawlhhmuna hnathawktute pawhin an theihna kawng hrang hrang hmangin, tha an lo thawh ve a ni tih hi kan hriatreng a tul a ni. India zalenna neih champha kum 80-na kan hman mekah hian, mi ropui leh hruaitu langsar tak takte hnathawh kan hriatreng rual chiah hian, hmun hrang hranga hna hnuaihnung thawktute pawhin nasa takin tha an lo thawh ve tho a ni tih hi, i theihnghilh lo ang u. Anni hmalakna avang hian zalenna sual lai khan hruaitute chauh nilovin, mipui nawlpuite tel ve theihna tur hun pawimawh tak tak a rawn piang chhuak a, hna sang ber atanga hna hnuaihnung ber thawktute pawhin, lungrual takin anmahni zawn theuhah an bei a, a tawpah chuan India chuan zalenna a lo nei thei ta a ni. Zalenna sualtute zingah hian loneitute, kut hnathawktute leh hna hnuaihnung thawktute tha thawh hi a nep bik chuang lo a, an hmalakna hlu tak tak hi kan hriatreng a, kan ngaihhlut sak zel pawh a pawimawh em em a ni. Independence Day hman nuam vek ule.

(He thuziak hi August ni 15, 2026 khan AIR Lunglei Station-ah Indepedence Day Talk hunah tihchhuah  a ni)

Wednesday, January 28, 2026

INDIA REPUBLIC DAY LO AWM TAN DAN LEH MIZORAM TAN PAWHA A PAWIMAWHNA

Ziaktu: Dr. Lalzarzoa, Assistant Professor, Department of History, Gov’t. J Buana College, Lunglei

Vawiin 26 January 2026 (Thawhtanni) hi India Republic Day vawi 77-na a ni a, he ni hi India mipui te tan a pawimawh em em a, a chhan pawh, British awpna nghawngkawl atanga India-in zalenna a neih hnua mipuiten tumah awpna hnuai ni tawh lova, mahnia ram rorelna kan kalpui theihna tura a bul rawn intanna ni a nih vang a ni. Chutiang anih avang chuan, tun tumah hian India rama Republic Day lo awm tan dan leh a pawimawhnate kan ngaihtuah ho dawn a ni.

Republic Day awmzia: ‘Republic’ tih thumal hi a awmzia a awlsam thei ang bera kan sawi dawn chuan, ram roreltu lu ber chu inthlahchhawng lalte (hereditary monarchs) emaw mahni thu thua ram rorelna kalpui thinte (dictators) ang ni lovin, mipuiin ram roreltu lu ber tur an thlan chhuah theihna ram leh an aiawha rorelna kalpuitu turte an thlan chhuah theihna ram tiin a sawifiah theih awm e.

India ram pawh hi zalenna a neih hma kha chuan British awpna hnuaiah a awm a, kum 1858 atang phei chuan British Lal thuneihna (Crown rule) hnuaiah India ram enkawlna chu awm tir a ni a, lal aiawhin Goveror-General-in India ram chu a enkawl thin a ni.  Tichuan, kum 1947 August ni 15-ah India chuan zalenna a lo nei ta a, amaherawhchu, zalenna nei tawh mahse, kum 1947 atanga 1949 chhung khan India chuan ama pualin ram danpui leh mipuite rorelna kalpui dan tur duan fel sa a neih loh avangin British sawrkarin ‘Dominion Status’-ah a dah rih a, chumi ang chuan ram roreltu lu ber chu British Lal a la ni a, a aiawha India enkawltu tur atana a ruat Governor-General kaihhruaina hnuaiah Republic Day hman a nih hma zawng chuan Constituent Assembly memberten ram rorelna an kengkawh ta zel a ni.

Chutianga India ram rorelna chu a kal lailawk avang chuan kum 1950, January ni 26-ah khan India ram chuan ama puala a siam ram danpui chu a hmang tan ta a, chu ni chu ‘Republic Day’ tih a lo ni ta a ni. Hei bakah hian India danpui chuan India ram chu British Lal rorelna hnuaiah awm tawh lova mahni a ding leh thuneihna nei (sovereign) leh mipuiten anmahni aiawh thlang chhuaka ram rorelna an neihna ram (democratic republic) ni tawh turin a rawn dah nghet ta a ni. He ni Republic Day hman hmasak ber a nih khan British-in India awp nana dan an siam Government of India Act of 1935 chu India danpui (Constitution of India) chuan a rawn thlak ta ti te pawhin a sawi theih a ni. British-in India an awp chhung zawng kha chuan dan an siam reng rengin, India mipuite rawn hmasak emaw an ngaihdan lak a ni ngai lo va, British ho vin anmahni duhdan leh tha an tih angin India ram enkawlna tur dan chu an siam mai thin a ni. Chutiang a nih thin avang chuan, India ramin Republic Day a hman hmasak ber atang khan India mipuite tan hun thar a rawn herchhuak a, an tana tha ber tura duan danpui chu ram mipuite tan hman tan a ni ta a, ram rorelna pawh mipuite kut zalah dah fel a ni ta a ni.

January ni 26-a Republic Day lawm a nihna chhan: ‘Engatinge January ni 26-ah kher Republic Day lawm a nih?’ tih hi zawhna awm thei tak tur a ni a, a chhan i han sawi dawn ila: India-in zalenna a sual lai khan, kum 1929 December thlaah Indian National Congress chuan Lahore khawpuiah inkhawmpui an nei a, chu Lahore Session chuan British awpna lakah zalenna pumhlum ‘Purna Swaraj’ neih anih tur thu an puang a ni. Hemi tuma an thu relah chuan, India chu British-in a ram awpte tana zalenna tluan tling ni pha lo ‘dominion status’ pek an tiam chu hnawl anih theihna turin thuthlukna an siam a, kum 1930 January ni 26 chu ‘India zalenna neih ni’ atan an puang nghal bawk a ni. Hemi ni atang hian ram pumah British sawrkar thawhpui duhloh runpui (mass civil disobedience) mipuiten kalpui nise an ti a, chumi ang chuan zalenna tluan tling neih ngiatin chak takin hmalak a ni. India-in zalenna a lo neih tak hnua ram danpui a hranpaa a neih ve takah chuan, a hman tanna ni atan zalenna an sual laia ‘India Zalenna neih ni’ atana an lo thlan fel tawh ‘January ni 26’ chu ‘Republic Day’ hman tanna ni atan an hmang chhunzawm ta a ni.

Delhi-a India Republic Day lawmna hmasa ber: Kum 1950 January ni 26-a India Republic Day lawmna hmasaber Delhi-a an hman dan chu, zing dar 10:18 A.M-ah chutih laia ‘Delhi Durbar Hall’ an tih, tuna ‘Rashtrapati Bhavan’ nitaah hian India President hmasaber niturin Dr. Rajendra Prasad chu rinawmna thu tiam tira lakluh a ni a, a lawm nan laipui vawi 31 an kap a ni. Tichuan, India chu ram dang awpna hnuaiah awm tawh lovin, mipui aiawhte thlanchhuah President hnuaiah a awm ta tih a rawn nemnghet ta a ni.

President hmasaber lakluh a nih bakah hian Delhi-a Republic Day lawmna hmasaber chu chutih laia ‘Irwin Stadium’ tia an sawi thin, tuna ‘Major Dhyan Chand National Stadium’ nitaah hman a ni a, mipui nuai 1 chuang kalkhawm hmaah sipaiten kalrem an entir a, sipai baja puten mawi takin rimawi an tum ruai ruai a, vansang lamah Indian Air Force sipaiten thlawhtheihnaa rawn thlawkin chibai bukna hun an hmang bawk a ni. India president hmasaber Dr. Rajendra Prasad chuanna sakawr tawlailir chu amah venghimtu sipaiten uluk taka rawn vengin an rawn kal chhuah pui a, President chuan sipai kalrem chibai bukna chu a rawn chhang let a ni.

India danpui pawimawhna: Republic Day lawm anih apianga mipuite rilrua cham fo thin chu India danpui hman tanna ni a ni hi a ni. A hmalama kan sawi tawh ang khan, India-in kum 1947 August ni 15-a zalenna a neih khan ama puala danpui a la neih tlat  silo a, chuvang chuan British sawrkar lakah khan zalenna nei tawh mahse, ram roreltulu ber chu British Lal a la nih chhunzawm zel a ngai ta rih a ni. Chumi awmzia chu India-in danpui a hranpaa a neih hma chuan, British Lal thuneihna hnuaiah an awm rih phawt ang a, British Lal aiawhin Governor-General chu sawrkar hotulu ber a ni rih zel phawt ang tihna a ni ber awm e. Chu chu a saptawnga ‘Dominion Status’ an tih chu a ni. Chumi avang chuan India ram inkaihhruai lailawkna atan pawh British sawrkar dan siam sa chu hun engemawti chhung chu hman zel phawt a ngai ta a ni.

India-in zalenna a neih tirha ram rorelna kaihhruaitu Constituent Assembly memberte chuan kum 1947 August ni 29-ah ram danpui thar duangtu tur (Drafting Committee) member 7 an ruat a, chairman atan Dr. B.R Ambedkar an ruat nghal a ni. A tawi zawngin sawi ta ila, danpui duangtute chuan kum 1947 November ni 4-ah an dan siam chu Constituent Assembly pawmpui turin an thehlut thei ta a ni.

Tichuan, kum 1949 November ni 26-ah Constituent Assembly chuan India danpui chu a thuphungin an pawm ta a, hetah hian member 284 ten an pawm thu hming an ziah hnan a ni. Amaherawhchu, ram danpui thar chu an hmang nghal mai lova, a kum leh kum thar 1950 January ni 24-ah Constituent Assembly thutkhawm hnuhnung ber neih a ni a, chutah chuan ram danpui thar chu a tak taka hman turin an pawm fel a, a hman tanna ni atan January ni 26, 1950 chu an ruat fel nghal bawk a ni. Constituent Assembly member zawng zawngin an pawm fel ta tih hming an ziah hnan hnuah president pawm pui turin thawn a ni a, tichuan president-in a lo pawm pui ta a ni. Tichuan, Republic Day hmanna hmasaber chu kum 1950 January ni 26-ah neih a ni ta a, India danpui chu ram pumah hman tan a lo ni ta a ni. Ram danpui thar hman a nih tak avangin British sawrkar din Constituent Assembly chu thiah a ni ta a, ram pumah mipui aiawh tur thlanna hmasaber - State Assembly leh Lok Sabha inthlan chu 25 October 1951 atanga 21 February 1952 chhung neih a ni a, tichuan, State Assembly leh Lok Sabha-ah mipui aiawh thlan chhuahten ram rorelna an kaihhruai ta a ni.

India danpui thar tur an duan chungchanga thu bengvar thlak ve deuh awm chu, an duan hun chhung rei zawng hi kum 2 leh thla 11 leh ni 18 a ni a, an sum senso zawng zawng hi Rs. Maktaduai 6.4 niin sawi a ni bawk. India danpui duan a nih lai hian Contstituent Assembly hian session vawi 11 chhung sawihona hun an hmang a ni.  India danpui hman hmasa berah hian Articles 395, Schedules 8 leh Parts 22 a awm a ni. Chutah chuan India ram mipui zawng zawng chu dan hmaah chuan tumah duhsak bik leh thleibik awm lovin angkhat veka en kan ni a, mimal zalenna leh dikna chanvote pawh fel fai taka pek kan ni a, inthendarh lova impumkhata kan awm tlan theih nan ram danpui hian min kuangkuah khawm vek a ni.

Mizoram tana Republic Day pawimawhna: Republic Day lawm a nih hian sawrkarin mi pawimawhte ko khawmin, a lawmna hun mual zawl leh pisa lamah te an huaihawtna ni a ni ringawt lo a, keini Mizoram leh Mizo mipuite tan pawh hian pawimawhna thuk tak a nei a ni. A chhan pawh Republic Day hman a nih hma zawng kha chuan, Mizo mipuiten khawthlang leh ram rorelnaah thuneihna kan nei ve ngai lo a ni. British-in Mizoram an awp lai khan ‘Excluded Areas’ a dah kan ni a, khawtlang rorelna pawh sawrkar hriatpuiin Lalte khan rorelna an kalpui thin a ni. India-in zalenna a neih atang khan Mizoram chu Assam hnuaia district pakhata dah a ni a, district a nih tak avangin Superintendent awpna hnuaia awm thin chu Deputy Commissioner awpna hnuaiah a awm ta a ni. India danpui hman a nih tak avangin Sixth Schedule hnuaiah Mizoram chu Autonomous District Council hmanga inenkawl turin tih a ni. Chumi avang chuan kum 1952 khan Mizo District Council inthlan hmasaber neih a ni a, Mizo mipui ten kan aiawha roreltu tur thlanna kan nei ve thei ta a ni. Hemi kumah vek hian Assam MLA atan Mizoram atangin mi 3 thlan tlin an ni bawk. Tin, hemi kum vek hian Mizoram atangin a hmasaber atan Assam MP (Rajya Sabha) ni turin Pu R Thanhlira thlan tlin a ni bawk. India Republic Day hman tan a nih atak avangin ram danpuiin min phalsak angin, Mizo mipui ten tunhma lam zawnga kan la tih ngai loh leh hmelhriat ngai loh, kan aiawha ram rorelna kaihhruaitu turte thlanna chu a vawi khatna atan kan nei thei ta a, mipui thlan chhuahte kutah ram leh khawtlang rorelna pawh a awm ta zel a ni. Kum 1954-ah phei chuan Lal ban an ni a, chuta tang phei chuan ram rorelna chu mipui aiawh thlanchhuahte kutah a awm pumhlum ta vek a ni.

Heng Mizo mipui aiawh thlanchhuahten ram rorelna an kalpui theihna chhan bulpui ber chu, India danpuiin Sixth Schedule hnuaiah mahnia a rorelna nei a, dan siam te thlenga a phal sak vang a ni. Hun a kal zela Mizo District Council chu kum 1972-ah Union Territory-ah hlan kai a ni a, kum 1987-ah state puitling hlan kai a ni leh ta bawk a ni. Hei bakah hian Mizoram chhunga Autonomous District Council pathum kan neih chhunzawm ta zel bawk a ni. Tunah chuan state puitling kan nih tawh avangin, mipuiten kan aiawha roreltu tur thlan pawh kan chanvo a ni tih hriaiin kalphung pangngaiah kan nei vek tawh a, Legislative Assembly inthlanpui pawh tum 9 lai kan lo nei thei ta a ni.

Ti hian khaikhawm dawn ila, Mizoram chhungah ngei pawh mipui aiawha roreltute an awm theihna tura phalna petu chu India danpui a ni a, chu chu Republic Day hman tan anih avanga lo awm theih chauh a ni. Hei bakah hian, India ram danpui chu siam that zel a ni a, kum 1986-ah khan Mizoram Peace Accord behchhanin Mizoram mipuite huam turin Article 371G dah belh a ni. He dan hnuaiah hian hnam lian zawk ten min chimral mai loh nante, kan ram leilung leh hnam ro thilte leh nunphungte kan humhalh theihna tur bakah, a venhimna tur dan siamte leh kenkawhte pawh phalsak kan la ni ta zel a ni. Chu chu, kan ram leh hnam tana thil hlu leh lawmawm tak a ni a, Republic Day avanga ram danpui hman tan a ni ta kha keini ram thlengin pawimawhna thuk tak a nei ta zel a ni.

Republic Day hman nuam vek ule!

(He thuziak hi Vanglaini chanchinbu-ah January ni 26, 2026 khan tihchhuah tawh a ni)

INDIA ZALENNA ATANA BEITU HRIAT LAR HLAWH LO - KUT HNATHAWKTUTE, LONEITUTE LEH HNA HNUAIHNUNG THAWKTUTE

  Ziaktu: Dr. Lalzarzoa, Assistant Professor, Dept. of History, Gov’t. J Buana College India in zalenna a neih champha August ni 15 a lo t...