India
in zalenna a neih champha August ni 15 a lo thlen hian ram pumah ropui taka
lawm thin a ni a, he ni ropui takah hian India in zalenna a neih theih nana tha
thawhtute chawimawina hun leh an mahni hriatrengna hun te pawh hman thin a ni.
Amaherawhchu zalenna ni kan hman thinah hian zalenna sual laia hruaitu ropui
tak takte leh hming langsar te chauh hi mi nawlpui rilruah hian hriatchhuah
anni fo thin emawni chu aw tih a ngaihtuah theih a ni. Hruaitu ropui leh mi
langsarte thathawhte kha a ropui em em a, faka chawimawi pawh an phu reng a ni.
Chutiang chiah chuan mite hriat lar loh leh hna hnuaihnung zawk thawktu mi tam
takte chuan India in zalenna a neih theih nan tha an lo thawhin, thil pawimawh
tak tak an lo huaihawt ve bawk a, chungte chu vawiina India in zalenna a neih
champhaah hian kan hriat chhuah a, chawimawina kan pek ve pawh an phu hle a ni.
Tun
tuma kan thu ngaihthlak turah pawh hian a thupuiah chuan ‘India zalenna atana beitu
hriat lar hlawh lo – Kut hnathawktute, Loneitute leh Hna hnuaihnung thawktute’
tih a ni dawn a ni. Hna hnuaihnung zawk thawktute pawimawhna hi ram pum huap
pawha sawi lan a ni tam lo fo thin a, chutiang a nih avang chuan an
pawimawhnate leh an hlutnate chu kan ngaihtuah ho dawn a ni.
1. Kut hnathawktute, loneitute leh hna
hnuaihnung zawk thawktute chu India zalenna sual kawngah engtia pawimawh nge an
nih? British
sawrkarin India an awp lai khan an sum lakluhna bulpui ber leh an innghahna tam
ber chu mipui nawlpuite atangin a ni a, chung mi nawlpuite chuan British
sawrkar economy kha an siam hlawhtling ti te pawhin kan sawi thei awm e.
Britisth in India an awp laia ram chhung hmun hrang hrang inkalpawhna pawimawh
ber pakhat chu Rel kawng kha a ni a, rel kawng sial hna hautak zet hnathawktute
chu, India mi, hnahnuaihnung thawka inhlawhfate an ni. Hna hahthlak tak tak
thawkin, dinhmun hrehawm taka dah chunga chhawr leh rawih anni thin a ni.
Assam, Bengal leh India chhim lama thingpui leh coffee chinna hmun, British
sawrkar hmalaknaa siamte kha kut hnathawktute thlan chhuak atanga hlawhtling
thei a ni bawk. Hei bakah hian, India ram hmun hrang hranga lo leh leilet
atanga British sawrkarin chhiah an lakkhawm thinte kha loneitute thawhrimna
atanga tih hlawhtlin a ni.
British
sawrkarin India an awp chhan kha a bulpui berah chuan, sum leh paia hlawkna tam
thei ang ber tel an duh vang a ni. India hausakna a tam thei ang ber sawk
chhuah an duh a, sumdawnna an thuhnuaiah an dah vek a, mipuite lak atangin chhiah
tam tham tak an lakhawm thin bawk. Mipui nawlpuiten chhiah tam tham tak tak an
chawi thin avangin, an ei leh bar zawnna kawngah harsatna tam tak an tawrh phah
bakah, an retheitheih phah hle thin a ni. Chutiang dinhmun hrehawm taka an awm
avang chuan, hna hnuaihnung zawk thawktute tan chuan zalenna neih chu, hnam
puanzar thar neihna ringawt ni lovin, leiba laka fihlimna te, hlawh tha zawk
hmuhnate, ram neihna tur dikna chanvo tha zawk neihnate, nitina inhlawhfa
thinte tana dinhmun tha zawka dinna tura zalenna pe tur tur a ni.
Loneituten
dik lo taka chhiah khawn an dodalte, thil siamchhuahna hmuna hnathawktuten
nawrh an huaihawt thinte, tribal hnamten an chenna ramngaw thiah darh duhloh
vanga dodalna an huaihawt thinte khan awmzia thuk tak a nei a ni. An ei leh bar
hmuhna tur atana nawrh leh dodalna huaihawt anni satliah mai lova, India in
zalenna awmze nei zawk a neih theih nan, chung an hmalakna te chuan kawng zau
takin a rawng hawng a, mi zawng zawng huap zo a rawn nih tir ta thin a ni.
2. Loneitute
lungawilohna leh thingtlang mite dodalna: Kum 1917 khan Bihara Champaran bialah ram neitu mi
hausaten loneitute chu chaw atana ei theih thlai lam aiah rawng thlak nana hman chi ting ching turin an
tilui a, loneitu tam takin leiba sang tak tak an neih phah a ni. Chuta
loneitute harsatna tawh nasa tak chu hriain Mahatma Gandhi chuan a tlawh ta a,
loneitute nen chuan British sawrkar hmalakna laka lungawi lohna Champaran
Satyagraha an huaihawt ta a ni. He lungawilohna hi a hlawhtling hle a, ram
chhung hmun hrang hrangah a darh ta zel a ni. Gandhi-a tan tak pawh mite hriat
a hlawh phah na atan hun pawimawh tak a ni chho ta a ni. Chumai bakah he thil
thleng avang hian India mipuiten British laka lungawi lohna an neih chu an rawn
ti lian ta hle bawk a ni.
Chumi
hnu lawkah chuan kum 1917 leh 1918 chhungin Gujarata Kheda district-ah Mahatma
Gandhi ho bawk hian loneituten British sawrkar lak a lungawi lohna an huaihawt
leh bawk a ni. Kheda district-a loneitute hian khawkheng avangin tam nasa tak
an tawk a, mahse, sawrkar lam chuan loneitute chhiah chawi tur chu an tihhniam
sak duh chuang lo va, chhiah sang tak an la lui zel a, loneitute lungawi lo
chuan chhiah an chawi duh ta bik lo a ni. He thil thleng avang hian British
sawrkar lu pawh hai hle a ni. Hei bakah hian kum 1928-ah Gujarat-a Bardoli bialah
loneituten sawrkarin chhiah a lak san lutuk vanga lungawilohna an huaihawt leh
bawk a ni. He lungawilohna hi tualchhung hruaitu Sardar Vallabhbhai Patel hovin
an nei a, ani chu India zalenna sualtute zinga hruaitu pawimawh tak a ni chho
ta a ni.
Heng
hmunahte bakah hian India ram hmun hrang hrangah loneituten sawrkar laka
lungawilohna an lan tir ta zel a, mi retheiten ram an hman man chhiah pek tur
sang lutuk te, ram neituten hlei hluak taka chhiah an khawnte an dodal a,
tribal hnamte pawhin an chenna ram ngaw chhuhsak tumtu mi hausate bakah sawrkar
lakah te lungawilohna leh dodalna vawi tam tak an huaihawt ta bawk a, an
hmalakna hian ram pum a tuam chhuak ta duai duai a ni.
Loneitute
leh kut hnathawktu dangte bakah, tribal hnamten hetianga sawrkar dodalna leh
lungawilohna an lan tir hian India ram pum a nghawng a, India ram hruaituten
zalenna an sual mekna kawngah pawh, a hma lama tel ve lutuk ngai lo heng hna
hnuaihnung thawktute zawng zawng pawh hi an rawn tangkai ta em em a, chu chuan
zalenna sualna kawngah pawh zau zawka hmalakna kawng a rawng hawng a ni. Hetih
laia zalenna sualtu pawl lian ber Indian National Congress ten sawrkar thawhpui
duh lohna ‘non‑cooperation’ an huaihawt thinah te leh mipuite thu awih loh luihna
‘Civil Disobedience’ an tihah te chuan loneitute
leh kuthnathawktute hi a thawh hlawk ber berah an rawn tang chho ta thin a ni.
3. Thil siamchhuahna leh sawrkar hmalakna hrang
hranga hnathawktute lungawilohna leh nawrhna: Kan sawi zawh tak chiah loneitute
leh kuhnathawk dang dangte bakah hian British sawrkar enkawl thil siamchhuahna
leh hmalakna peng hrang hranga inhlawhfate pawhin India mipuiten zalenna an
sual meknaah hna ropui tak an thawk ve bawk a ni. Kum zabi 20-na tir lamah khan
India ramah hian puan siamchhuahna hmunpui pahnih Bombay leh Ahmedabad-ah a awm
a, chubakah chuan Bengal-ah ziza (jute an tih bawk) siamchhuahna hmunpui a awm
bawk a, rel kawng pawh ram pum tuam turin siam a ni bawk a, tin, lawngchawlhna
hmun hrang hrangah sumdawnna lian tak tak British sawrkar chuan a kalpui bawk a
ni.
Chung
thil siamchhuahna hmunahte leh rel kawng leh lawngchawlhna hmunahte chuan India
mi hnahnuaihnung thawka inhlawhfa thahnem tak an awm a. Darkar tam tak tak hnathawka chhawr an ni a, an hlawh a tlem
lulai bawk si, an hnathawhna hmun hlauhawm tak takahte chuan an sahimna tur
engmah anmahni ruaitute chuan an ngaihtuah sak ngai chuang bawk si lo a ni.
Chung hmuna hnathawkte chuan intel khawmin pawl an din a, Trade Union pawl
hrang hrang a rawn piang ta sup sup a, anmahni ruaitu sawrkar lakah chuan
lungawi lovin nawrh an huaihawt fo thin a ni. Kum 1918-ah khan Ahmedabad-a puan
siamchhuahna hmuna thawktute chuan hlawh sang zawk phutin nawrh an huaihawt a,
anmahni ruaitu British thurualpui India mihausate chu hlawh sang zawk pe turin
an kar a, Mahatma Gandhi pawhin a rawn telpui a, thih huamin chawnghei a
huaihawt ta hial a ni. Chu chuan India zalenna sual kawngah boruak lian tak a
rawn hring chhuak a ni.
Kum
1922, 1928 leh 1930-ah te Rel hnathawktu India mi tam takin sawrkar lakah
lungawilohna leh nawrh an huaihawt bawk a, hlawh sang zawk an phut bakah
dinhmun tha zawka din ve te an ngiat a ni. Heng lungawilohna an huaihawt avang
hian Bristish sawrkarin rel hmanga hma an lakna kawngah harsatna lian tak tak
an tawk a, an buai phah thin hle. British laka lungawilo rel hnathawkte
hmalakna lian tak hian, hmun hrang hrangah zalenna sualtute tha a tih chak
bakah, mipuite thinlungah thuk takin thu a sawi darh bawk a ni.
British-in
India an awp lai khan sumdawnna an kalpuina lian ber pakhat chu lawngchawlhna
hmun a ni. Lawng hmangin an ram lamah
bungrua leh thil dang an thawn chhuak a, an ram lam atanga sumdawnna bungrua an
siam chhuahte pawh lawng hmang thovin an rawn phur lut leh thin a ni. Chutiang
a nih avang chuan lawngchawlhna hmun chu a pawimawh em em a ni. Heng hmuna
inhlawhfa, India mite chuan British sawrkar lakah lungawilohna kawng hrang
hrangin an lantir ve thin bawk a ni. Chung zinga langsar deuh pakhat chu kum
1930-ah khan Culcutta lawngchawlhhmuna hnathawktuten India zalenna sualtute
hmalakna pakhat - Civil Disobedience Movement chu lo zawm vein, bungraw lut leh
chhuak zawng zawng an ti tawp a, British sawrkar hotute lu a ti hai hle a ni.
Hei bakah hian kum 1930-ah tho hian, Bombay lawngchawlhhmuna hnathawktuten
lungawilohna an lan tir bawk a, British lawnglianah te bungrua an thiar lut duh
lova, tin, bungraw thiarchhuah lam pawh an thawk duh lo a, ram dang atanga
thawmhnaw leh puanthan an rawn phurhte
chu tuifinriatah an paih lut bawk a ni. Hetianga lungawilohna an lantirna hian,
mipuite thinlungah India chuan ram dang awpna atanga talchhuaha, zalenna a neih
a mamawh tawh hle tih an hriattir a, mipuite thlawpna pawh an dawng tha hle a
ni.
British
sawrkar lam pawhin an laka lungawilohna lantirtute hi nasa takin an chhang let
a, a thente chu an hna atangin an ban a, tharum hmangin an hnawt darh a,
thenkhatte phei chuan man hial an tawk a ni. Mahse, India mi, chung hmuna hnathawktute
chuan sawrkarin hremna a pekte chu hlau duh lovin an theihtawpin an bei
chhunzawm a, an hmalakna kawng hrang hrangte chuan India mite tana zalenna neih
tul zia a rawn tarlang thin a ni.
4. Eng nge kan
hriatreng tur ni ta ang? Vawiina India zalenna neih champha kan hman
mekah hian zalenna sualtu zingah hian
sawi lan hlawh tam ngai vak loh hna hnuaihnung thawktu – loneitu, kuthnathawktute
leh thil siamchhuahna leh rel leh lawng chawlhhmuna hnathawktute pawhin an
theihna kawng hrang hrang hmangin, tha an lo thawh ve a ni tih hi kan hriatreng
a tul a ni. India zalenna neih champha kum 80-na kan hman mekah hian, mi ropui
leh hruaitu langsar tak takte hnathawh kan hriatreng rual chiah hian, hmun
hrang hranga hna hnuaihnung thawktute pawhin nasa takin tha an lo thawh ve tho
a ni tih hi, i theihnghilh lo ang u. Anni hmalakna avang hian zalenna sual lai
khan hruaitute chauh nilovin, mipui nawlpuite tel ve theihna tur hun pawimawh
tak tak a rawn piang chhuak a, hna sang ber atanga hna hnuaihnung ber thawktute
pawhin, lungrual takin anmahni zawn theuhah an bei a, a tawpah chuan India
chuan zalenna a lo nei thei ta a ni. Zalenna sualtute zingah hian loneitute,
kut hnathawktute leh hna hnuaihnung thawktute tha thawh hi a nep bik chuang lo
a, an hmalakna hlu tak tak hi kan hriatreng a, kan ngaihhlut sak zel pawh a
pawimawh em em a ni. Independence Day hman nuam vek ule.
(He thuziak hi August ni 15, 2026 khan AIR Lunglei Station-ah Indepedence Day Talk hunah tihchhuah a ni)
No comments:
Post a Comment