Thursday, January 29, 2015

Telangana state thar lo pian chhuah dan

(This post is written in Mizo language and its about the history and formation of Telangana state)


TELANGANA ZINKAWNG
- Lalzarzoa
Research Scholar,
Department of History, 
University of Hyderabad

Kum tam tak India ram pum a TV leh chanchinbu a thuthar luah tam em em tu India chhim lam ram Andhra Pradesh chhung a awm ‘Telangana’ hi engtia lo irh chhuak nge a nih a, state thar a siam anih theihna tur pan a zinkawng thui tak  alo zawh tawh te chu i han chhui let dawn teh ang:

Telangana awmzia leh an hmanlai chanchin:
‘Telangana’ tih thumal hi a lo chhuahna bul tak a sawi theih loh a, Hindu sakhaw thawnthu a ‘Trilinga’ tih atanga lo chhuak ni a rin a ni a, chu chu Trilinga Desa ti a sawi thin a ni a, a awmzia chu “Linga pathum te awmna ram” tihna a ni. Hindu Pathian Shiva kha India chhim Andhra Pradesh hmarlam a tlang pathum - Kaleshwaram, Srisailam leh Draksharama ah te India hmar lam atangin a vak thla ni a rin a ni, chung tlang pathum huam chhung ah chuan he Telangana ram hi a awm a ni. Telangana mipui te hi Telegu tawng hmang an ni a, History a kan zir thin Mauryan empire (lalram) a tlukchhiat hnu kum 230 BCE - 220 CE ah khan Satavahana dynasty(lalram) lo ding in tuna Telangana ram hi an awp  thin a ni. Satavahana ho hnu ah hian lalram lian tak pathum Kakatiya Dynasaty (1083 to 1323 AD), Qutub Sahi Dynasty (1518-1687 AD) leh Nizam of Hyderabad (1687-1948 AD) hnuaiah ah te India independent hma zawng khan an awm thin a ni.

Telangana mipui te lungawiloh intanna:
Hyderabad Nizam rorelna hnuai a Telangana mipui te an awm laiin kum 1946-1951 chhung khan ramneitu Feudal lords(Jagirdars) leh Nizam lal lakah kuthnathawktu te lungawi lo in helna an chawk chhuak a  ‘Telangana Rebellion’ ti a sawi thin a ni . Nizam lalram Hyderabad state chu India sorkar in laktum in sipai chakna nen a bei a, chu chu ‘Operation Polo’ ti a sawi a ni a, 17 September 1948 khan Hyderabad state chu India union hnuai ah rin luh a ni ve ta a ni. Hemi rual hian Telangana rebellion pawh chu a tawp ve ta nghal a ni.  

India sorkar hnuai ah Hyderabad state rinluh a ni:
British in India an awp lai leh India in zalenna a hmuh tantirh lai thleng khan Telegu tawng khat hmang mipui te hi rorelna pakhat hnuai ah an awm ngai lo a. District 22 ah thendarh anni a, district 9 te chu Hyderabad Nizam lal hnuai ah an awm a, district 12 te chu khatih laia Madras Presidency hnuaiah an awm a, tin district 1 chu  French Sorkar awp Yanam hnuaiah an awm thin a ni. Kan sawi tawh angin 1948 ah Hyderabad state chu India sorkar hnuai ah a tluk luh tak avangin 26 January 1950 ah Hyderabad state Chief Minister hmasaber atan khatih laia civil servant hnathawk lai M. K. Vellodi chu India sorkar in a ruat a. Kum 1952 ah sorkar in inthlan a buatsaih a Dr. Burgula Ramakrishna Rao chu Chief Minister atan thlan tlin a ni ta a ni. Heng Chief Minister hmasa pahnih te hi Madras leh Bombay Presidency a sorkar hnathawk ten nen an thawk tlang thin a, chu chu Telangana mipui ten ngaitheilo in state pawn lam mi te chu thawn haw an ngiat a, chu chu ‘Mulki agitation’ tih a ni a (Mulki tih chu Tualchhung mi tihna ani awm e) Hyderabad state chu tualchhung mi te ngeiin an enkawl tur a ni tiin nasa takin tan an khawh ta a ni.  Telangana tualchhung mi nilo ten chanvo an neih phalloh na Mulki dan an ngiat mek lai  kum 1953 ah khan Potti Sri Ramulu chuan chawnghei a sorkar karin Telegu tawng hmang ve tho te chenna tupuikam hnaih Northern Circars leh Rayalaseema a chengte pual in Madras Presidency atanga Andhra state thar siam a Kurnool chu state capital dah ngiatin a bei ve mek bawk a ni.

Andhra Pradesh state thar a piang ta:
Kum 1953 December thla ah khan British awpna hnuai indang thar India sorkar chuan state ramri te siam fel turin States Reorganisation Commission (SRC) a din a. He commission hian Telegu tawng khat hmang Telangana leh Andhra mite chu tawng khat hmang mah nise state pakhat hnuai a dahkhawm nghal ngawt lovin Telangana mite chu state hrang neiin awm hrih phawt se, chutah mipui aiawh thlan chhuah hmun thum a then hmun hnih ten Andhra mite ten inzawm an duh chuan inzawmkhawm dan tur ngaihtuah nise tiin thu an dah a. Telegu tawng hmang ve tho Andhra mite hi eizawnna kawng ah pawh an hausa zawk a, zirna sikul tha zawk hnuai thanglian annih avangin Telangana mite hian tluk dawn a an inhriat loh avangin heng hunlai atang daih tawh hian state pakhat hnuai awmkhawm an duh lem lo a ni. Telangana mipui te chenna Hyderabad state leh Andhra state te hruaitu te chuan Prime Minister Jawaharlal Nehru hmalakna in Telegu tawng khat hmang tlang annih avangin state khat a awmkhawm dan tur thuthlung ‘Gentlemen’s Agreement’ an tih chu 20 February 1956 ah an siam a, he an inremna thuthung ah hian Telangana mipuite hmasawnna tur leh sorkar hna ah duhsak bik an dawnna tur te ruahman tel a ni. Tichuan an inremna ang chuan 1 November 1956 ah Andhra Pradesh (A.P) state thar chu a lo piang ta a ni.

Telangana mipui te lung a awi tak tak thei chuang lo:
Andhra Pradesh state a awm hnu kum 12 ah pawh Telangana mipui te chuan state an inchhunkhawm dawn a an thuthlung lo ziah tawh (Gentlemen’s agreement) kha tihlawhtlin a nih tak loh avang leh Andhra miten dinhmun tha zawk an chan tam tak zel ah chuan lungawihlohna an rawn thar thawh leh tan a. 1969 kum tir ah phei chuan Telangana mipui ten sorkar in an enkawl danah lungawilohna lantirin hmun thenkhat ah phei chuan  tharum thawh na hial an tleng ta a. 12 April 1969 ah Prime Minister (PM) hmalakna in Telangana leh Andhra hruaituten inremna na zawngin inbiakna an nei leh a, PM hian rawtna point riat(8) a rawn duang chhuak nghe nghe a. PM rawtna chu Telangana hruaitu te hian hnawl in hemi kum vek ah hian Telangana Praja Samithi party an din ta a ni. Telangana mipui te lungawilo chuan Mulki dan thar rawn duang chhuakin Hyderabad khawpui a kum 15 awm tawh  te chauh chu tualchhung mi ang a ngaih anni ang a, chung mi te pual chuan sorkar hnaruak hauhsak an phut bawk a ni. Mulki dan chu Supreme Court in 1972 kum tawp lam a pawmpui tak avangin Jai Andhra Movement a lo chhuak ve leh ta a,  anni ho hian Coastal Andhra leh Rayalaseema mite tan state hran siam an phut ve leh a ni.

Tichuan 21 September 1973 ah Telangana leh Andhra mite inkar a inhriatthiamlohna awm rem nan leh nakin zela inlakhran duhna awm thei vennan India sorkar laipuiin  Six-Point Formula a rawng duang chhuak leh a, hemi hmang hian  inremna an nei leh thei ta a ni. Kum 1985 ah Telangana sorkar hnathawk ten chu Six-Point formula chu sorkar in a kalpui dik loh avangin lungawilohna an tharthawh leh a, mahse sorkar lamin an lungawilohna tihlawhtlin nan order thar a siam chhuak leh ta a ni.

Kum 1997 ah Bharatiya Janata Party (BJP) Andhra Pradesh unit ten Telangana state thar siam ngiat in resolution an passed a, kum 2001 ah  Kalvakuntla Chandrashekar Rao (KCR) chuan Telangana Rashtra Samithi (TRS) party dinin an party hian Telangana state siam bak thupui (agenda) dang annei lo a ni. TRS party te hi vawiin thleng a Telangana state siam anih theih nan a hmala nasa ber te anni chho ta a ni. BJP kaihhruai NDA ten sorkar laipui a sorkarna an chan lai 2001 ah khan Congress Working Committee chuan Telangana state siam turin sorkar an kar a, mahse an ngenna hi khatih laia union home minister L.K. Advani chuan a hnawl sak a ni. Amaherawhchu, 2004 a Lok Sabha leh Assembly inthlanpui neih a nih khan L.K Advani vek hian BJP leh  a thawhpui NDA te chuan Telangana state siam chu an agenda ah an telh thu a tlangau pui leh ta tho a ni.  TRS party lam pawh in Telangana state siam thuai a nih beiseiin Congress party kaihhruai tangrual sorkar UPA-I chu an zawm ve ta a, mahse an beisei anga UPA sorkarin Telangana state siamna tur a hma a lak tak loh avangin 2006 ah UPA an tlawpna chu an hnukdawk leh ta a ni.
Kum 2009 ah Andhra Pradesh assembly neih anih dawn avangin rorellai Congress sorkar chuan Telangana state siam an dodal loh thu an sawi chhuak ve leh ta a, he mi kum a assembly inthlan campaign na ah pawh party tin deuh thaw in Telangana state siam chu an thlawp thu an tlangau pui a ni. He inthlan ah hian Telangana puala din TRS party chuan beisei aiin vote an hmu chhe leh si a an dinna bial 45 atangin bial 10 ah chauh an tlin phak avang leh Lok sabha seat 2 chauh an hum theih avangin mi tam zawk ngaihdan ah chuan Telangana boruak vanglai in chuai lam  a pan tan ta niin an ngai hman hial reng a ni.

Chhura a awm ta lo e:
Kum 2009 ah Congress party in hnehna changing YSR  Rajasekhara Reddy chu a vawi hnihna atan Chief Minister(C.M) ah lakluh leh a ni a, a ni hi Andhra Pradesh thendarh duhlo tu leh hruaitu chak tak a nih avangin C.M a nih vawi khatna chhung pawh khan chuti lutuk in Telangana boruak hian awmzia a nei thei em em thin lo a ni. 2009 September thla ah vanduaithlak takin C.M nilai YSR  Rajasekhara Reddy chu helicopter chesual ah a boral ta thut a, A.P congress hruaitute C.M post inchuh a nasa taka an buai lai leh inlungrual lo tak a awmlai mek chuan  TRS Party te chuan remchang ah la in Telangana boruak an rawn thar thawh leh ta a ni. TRS President K. Chandrashekar Rao chuan 29 November 2009 ah thih tlenga chawnghei huamin Telangana state siam a rawn ngiat leh ta a, zirlai leh mipui ten an thlawp tha em em a ni. Sorkar laipui pawh in TRS hotupa chawnghei chu an en liam mai mai thei ta bik lo a 9 December 2009 ah khatih lai a Union Home Minister P. Chidambaram chuan Telangana state siamna tur chu hmalak tan a ni ang tiin  a puang ta a ni.

Sorkar laipui thutlukna avang hian Andhra leh Rayalseema huam chhung a mipui te chuan buaina an rawn chawk chhuak ve leh ta zel a. Sorkar laipui chuan Telangana state siam  a nih tak tak hma in Andhra Pradesh state kal zel dan tur chu zir chian a rawtna tha zawk lakkhawm hmasak phawt tha in a hria a, tichuan 3 February 2010 khan mi panga thlang chhuakin ‘Srikrishna committee on Telangana’(SKC) a din ta a, he commission hian 30 December 2010 khan Home Ministry of India ah an report chu a theh lut ta a ni. 

Telangana mipui te nghahleh ber SKC report thehlut a nih hnu pawh a sorkar laipuiin Telangana state siam na tur lam hawi reng reng a hma a lak chhunzawm tak chuan loh avangin TRS leh Telangana JAC te bul tumin 2011-2013 chhung khan bandh, kawngzawh, buaina a chhuak a nasa thei hle a ni. Hyderabad khawpui ah a bik takin Osmania University campus phei chu Telangana buaina hmunpui ti a sawi theih hial khawpin zirlai ten tan a la a ni. Tin, Telangana state siam thuai ngiat hian mi tam tak an intihlum phah tawh mai bakah buaina a chhuah ngun em avangin state chhung a sumdawnna leh mipuite eibar dapna pawn a tuar nasa tawh hle a ni. State sorkar tan pawh a luhai thlak hial khawp a tualchhung boruak a awm tak avang leh rorellai congress party MLA leh M.P te banna an thehluh tak hial avangin a tawi zawngin sawi ila sorkar laipui a sorkarna chelhmek Congress leh an thawhpui UPA-II a party hrang hrang ten ngun taka an ngaihtuah hnuah Andhra Pradesh atanga Telangana state thar siam chu an rem ti ta a ni. Hemi hnu hian Congress party thuneitu sang Congress Working Committee (CWC) chuan thutkhawm nei leh in 30.7.2013 zan dar 7 pm khan Congress party General Secretary leh Andhra Pradesh state Congress in-charge ni bawk Digvijaya Singh chuan kum 50 chuang Telangana mipui ten an lo sual tawh Telangana state thar siam rem tih a nih thu leh Hyderabad khawpui chu kum 10 chhung state pahnih (Andhra Pradesh leh Telangana) ten an intawm hrih tur thu Delhi a thuthar lakhawmtute hma ah a puang ta a ni.

Telangana state thar hi India rama state 29-na tur niin Andhra Pradesh a district 10-Hyderabad, Adilabad, Khammam, Karimnagar, Mahbubnagar, Medak, Nalgonda, Nizamabad, Rangareddy leh Warangal te  Telangana ah an bet dawn a ni.  Telangana huam chhung ah hian mipui 3.5 crore awmin  Lok Sabha seat 17 leh  Assembly seat 119 an nei thei dawn a ni.  2013 december khan Andhra Pradesh State Assembly chuan Telangana state thar siamna tur bill hi an lo hnawl tawh a, mahse state thar siam tur hian Assembly pawmpuina kher a ngaih lem loh avangin Union Cabinet in an pawmpui hnuah , Parliament in hnih – Lok sabha leh Rajya sabha te pharh a ni a, Lok Sabha ah hian 18.2.2014 ah pawm niin, Rajya Sabha ah 20.2.2014 ah pawm a ni leh ta a ni. India President pawmpuina te a kaltlang phawt a la ngai a, Telangana state thar pianni tur chu Gazette ah rawn tih chhuah a la ni ang. Telangana state thar siamna tur Parliament - Lok Sabha a ngaihtuah a nih tuk 19.2.2014 khan Andhra Pradesh Chief Minister nilai N.Kiran Kumar Reddy chuan an state thendarh a duh loh entirnan banna a thehlut ve bawk a ni.

 (He thuziak hi kum 2013 khan Zalen leh The Aizawl Post chanchinbu ah te tarlan tawh a ni a, tuna mi hi tlem siam that leh belh a ni thung)

Mizo love story: Biahthu hril a rem ta silo

Zirtawpni tlai a ni a, Kimtei leh a thiannu Puitei te chu YMA Section sumtuak nan sangha zuar in an hnatlang ve a. An sangha zawrh chu an rin aiin hralh a kallo a, an laklawh deuh tak avang chuan an thian dun chuan mipa ho rualin chhungte rual a zanriah ei hman lo ta sa sa tin vengthlang lam ah zuar chhunzawm turin an chhuk ve ta zel a. Vengthlang kawn lai ah chuan khawpui lam atanga lo haw Sumo service ah chuan zin haw thenkhat in bungrua an lo hlang thla mek a. Kimtei chuan tute nge maw lo haw ti a a hawi zawk chuan sumo chung atanga driver in zin bag a rawn hlan thlak lo ban mek chu a hnung lam atang pawn Zosanga a ni tih a hai lo chiang kher mai. Zosanga te college exam zo khawpui lam atang a a rawn haw chu va biak duh hle mahse an sangha zawrh an laklawh em avangin be ta lo chuan rilru hmin lo ru deuh in a thiante rual chuan kawn sir a step ah chuan a chhuk ve ta zawk a.
Zosanga erawh chuan a zin thawmhnaw vel buaipui ata langin Kimtei te sangha zuar chu a lo hmu ve der silo a. A mah lo hmuaktu anau te nen chuan an in lam pan chuan a in ak phei ta hnak hnak a. Thingtlang khua a awm tih tak ah in chhung an thleng phei chu electric current/power supply alo awm bawk silo a, zin haw e tilo chuan boruak a ti pik mup hian a hria a. Current a awm bawk silo a, a zin chau deuh bawk nen  zanriah pawh eilo a mut mai te a duh ut ut hman a. A chhungte chuan inbualfai hmasa turin an tir a, a inbual hlan chuan a pa in an petromax khawnvartui hmang chi chu a lo chhi eng hlauh mai a, a naute ho chuan a thil hawn chu petromax engah chuan an lo bawr laih bawk a. Tichuan a zin chau nen an thenawmte inah reilote a va kal zawk tih loh chu hma takah a mu ta daih a.

Zingkhua a lo var a, a dan ngai te in an khua a haw tuk hi chuan an kawmchhak atangin zing boruak tha hip pahin darkar chanve vel zet an khua leh a vel te ngawi rengin a han thlir kual vel a. Zin haw tuk te ani bawk a tiin chhun lamah chuan tuikhur ah tuichawi pahin thawmhnaw suk tur tlem nen thenawm naupang a chhawnchhaih thin ho te nen an kal ta dial a. Tuikhur ah chuan insu an lo awm ve nual a, insu zingah chuan a Kimtei pawh a rin loh deuhin a va hmu hlawl a.

Zosanga leh Kimtei te hi an naupan lai Middle School atang tawh a Sikul khat a kal tlang thin an ni a. High School an zawh dawn meuh chuan a hma a inkawm ho em em ngailo ni mahse an innel tawh hle a. Matric an pass a an khaw mipui ten an din Higher Secondary School ah an lut tlang ta zel a. Class 11 ah chuan an subject combination a in an loh avangin an in kawm tam lem lo a. Mahse Class 12 ah chuan an sikul in economic zirtirtu an neih tak loah chuan economic subject la thin ho pawh subject dang an la ta hlawm a, chumi anih avang chuan Zosanga leh Kimtei te pawh subject khat la tlang in tunhma ai zawngin an inkawm tam phah ta a.

Tumkhat  chu Green Mizoram Day denchhenin an Sikul chuan thingphun tur Environment & Forest Department lam atangin an dawng a. An sikul compound chhungah chuan zirlai naupang leh zirtirtute chuan thingphun hnatlang an nei a. An thingphun na hmun chu awih tlan deuh a ni a, fur lai ani nen lei anem in a nal duh khawp mai a. Mipa ho chuan thingphunna tur an lai khuar a hmeichhe lamin thingphun tur chu leitha nen an lo vil bawk a. Zosanga leh Kimtei pawh pawl khat ah an awm avangin nuam an ti hle a. Nidang zawng zawng aiin an inbiak tam phah a. Zosanga ten thingphunna tur lei an laih khuar lai mek chuan Kimtei chuan thingtiak phun tur an awmna chhak lama an dahkhawm chu han la turin a kal a. A rawn chhuk lam chuan thingtiak karah chuan pangang rawn vak chhuak tiam tiam a hmu thut chu, pangngang hlau mi a lo ni nen "awi ka nu" tih pahin a thingtiak ken chu a paih thuai a, a dinna lei a lo nal deuh nen a rawn tawlhthlu zui bawk a, tumloh deuhin thlang lama a tawlhthla chuan Zosanga bulah tak mai a zuk ding chawt a. A pangang hlau la reh lo nen engmah ngaihtuah hman ni hek lo "ka hlau lutuk" tih pahin Zosanga chu a pawm ta chawt ringawt mai a ni. An bul vel a an thiante chuan chu chu lo hmu fuh in an fiam chhunzawm laih laih a. Chawhnu lamah phei chuan "nangni in in man tawh bawk a, phun dun law law rawh u" tiin an va pawh tha duh lo der vel a. An pahnih chuan chumi ni chuan boruak an ti zangkhai ta phian a.

Class 12 result chu a lo chhuak a, Zosanga chu a pass zingah a tel ve a, Kimtei erawh subject pakhat ah a failed avangin compartment exam a hmabak ta a. A chhungten compartment exam ai chuan tiin an beihnawn tir leh a. Zosanga erawh khawpui lamah College kal chhunzawm in hostel ah ava awmbo ta daih a. Kimtei chu lehkha lam a ti thei vaklo nen class 12 a pass hnu pawh chuan khawpui lamah college kal chhunzawm lovin an khua a PHC Damdawiin ah receptionist hna Muster roll in a thawk chhunzawm ta daih a. Zosanga te nen a sikul an kalho lai a, an thiante pawn anni pahnih hi an in ngaizawng nge mawni aw ti a an lo rinhlelh leh an dem fiam tawn reng ni thin kha inhmuh ni an nei thei dun ta meuh lo. Zosanga college chawlh hmang a khua a rawn haw chang erawh chuan Kimtei te Inah a khat tawkin a leng ve reng a, YMA leh khawtlang thil chhiat ni that ni velah pawh an an inzui ve fo thin a ni.

Chutiang a inkawm nel nasa tawh leh an thiantha zual te phei chuan Zosanga lo haw chang pawh a zan lam a Kimtei te in a len loh chuan a kim lo zawk e an tih hial kha anni a. Zosanga'n 2nd Year B.A zir kumin an khuaah Land Revenue Department in Survey of Mizoram hnuai ah land survey an rawn nei a, ram leh inhmun zawng zawng sorkar in a chhinchhiah vek a. Zosanga  te hian an khawdai lawk a Belrawh mual an tih bul ah huan tha deuh mai an nei a, an ri te chu Kimtei Pi te an ni thung a. Kimtei Pi thih hnu in Kimtei pute an Kimtei Nu chu ballhla huan tur tiin a sahthlak ve a, a sahthlak lam tak chu Zosanga te huan lam a ni nghe nghe. Chumi tum a Land Revenue department in ram an teh chuan Zosanga Pa leh Kimtei pa te ramri chungchang ah an inhnial nasa mai a, ramri an siam fel theih loh avangin an khaw VCP leh YMA hruaitu te thleng in palai hna an thawh a tul ta hial a ni. Hemi thil thleng avang hian Zosanga chhungte leh Kimtei chhungte chu an inmillo chho ta hle.

An huan ramri chungchang a an chhungten boruak tha lo an neih chu Kimtei pawn hreawm a ti hle a, khawpui lama awm Zosanga pawh a va hrilh thuai a. Anni pahnih chuan thalai rilru an la put avangin an chhungte thinur so sang viau mahse an inngainatna leh inkawmngaihna erawh a danglam phah chuang in an ring lem lo a. Mahse, Zosanga Pa khawpui zin chuan Zosanga chu an ramri chanchin zawng zawng a hrilh bakah khua a lo haw hunah pawh Kimtei te inah chuang kai tam lo se a duhthu thlengin a sawi a. Chutia ramri chungchang an intih fel theih loh tak rengah chuan Kimtei chhungte pawn tawngkam eng eng e maw an nei ta zauh zauh a, Kimtei chuan a ruk tak chuan hreawma ti thei em em a ni. Tumkhat phei chu kawhar in ah thlannghah niin pa ho kawtkai an ti ti na ah Zosanga Pa leh Kimtei Putea ramri chungchang ah bawk an inhnial thar leh a, insual ngam khawp a an inhnial avangin chhungkaw inhmuhsitna lam tawngkam te an sawi chhuak hial a ni awm e. Chumi hnu atang phei chuan a hma ai mahin an boruak a rit ta zual a ni.

An chhungte boruak chhe hle mahse Zosanga 2nd Year B.A exam zo an khua a haw chuan Kimtei te in ah a leng chhunzawm tho a. Amaherawh chu a hma ang erawh chuan nuam ta zan lo deuh a, an chhungkaw pahnih boruak that loh vang chuan inkawm vel pawh an ti zo niin a lang. Tum dang a exam chawlh a hmang ai chuan a leng zing ta lutuk bik lo a. Kimtei nen a an awmdun erawh chuan chutiang lam boruak sawi chu an duh lo ve ve a, hrereng chungin an haider lui dun tlat thin a ni. Chawlh a zo a, Zosanga pawh khawpui lamah college kal chhunzawm turin a kal leh mai a. Kimtei nen pawh a khat tawkin chanchin an in hrilh chhunzawm zel a, an chhungte inhuat tak vang erawh chuan an boruak erawh a ruk tak chuan a rip chho ta zel. Chutiang boruak lawmawmlo tak kar a an awm tak zel ah chuan Kimtei chhungte chuan court ah an ramri fello chu kalpui an tum ta hial a. Kimtei chuan court hial an kai chuan Zosanga te chhungkua nen an inhmelmak na a hma aia a nasat lehzual dawn a hlauhthawn lutuk avangin a chhungte chu ti lo turin a huaisenna zawng zawng nen a ngen ve ta hial a. Chumi tum chuan Kimtei nu leh pa chuan Kimtei chu an zilhna viau aniang a rukin tap tap thin mahse Zosanga chu zawi zawi a a bansan mai loh chuan a tan a hreawm mai mai zawk dawn niin a hre ta hial reng a ni.

Zosanga pawn Kimtei a hma ai zawng a reh tak avang leh zirlai lam a buai chhoh tak ve zel avangin tunhma ang em em in ngaihzawng lamah rilru a pe chhunzawm ta vak bik lo a. A rilru chhungril tak chuan Kimtei ngaihven chu a tul a ti a, mahse an chhungkaw pahnih te boruak a ngaihtuah in amah Kimtei pawh a reh ta riau bawk si nen zirlai lam chauh ngaihtuah a tum ve ta a. Ngaihtha lo deuh si ngaihtha lo ngam tak tak bawk silo, then dawn a rilru chhungril ah la thawk tu natak awm bawk si karah B.A 3rd Year chu a exam zo ve ta mai a. Nidang chu nise a haw tur pawh Kimtei a hrilh lawk leh vek ngei ang. Mahse, tun tum erawh chuan Kimtei pa ten court lamah thubuai an lo thehluh hnulawk a ni bawk a Kimtei pawh a haw tur thu engmah a hrilh duh ta bik lo a ni.

Chumi tum a haw chu a nia Kimtei te sangha zuar in an hmuh kha. A haw tuk a tuikhur a an inhmu pawh kha tumdang ai chuan sawitur an hre tlem a, midang insu an lo awm ve bawk si a chung ho an chanchin zawng zawng hriatsak tute bulah chuan duh ang zawng han sawi thui viau pawh a ngam awm bik chuang lo, thukhuh deuh in inhmuh hun tur te chu an rel dun ve ta tho a. An chhungkaw boruak inepna a san tak em avang in Zosanga pawn zan a Kimtei te in a len chu thil tih chi ber ah angai ta lo a, kha chen inhmulova lo awmdun tawh inthlakhlelh a nat dawn teh reng nen a zan lamah pawh leng turin an insawm ngam dun ta lo a ni. A zin haw tuk zan a Zosanga te chhung inkhawm na ah Zosanga Pa in hun a hmang a, an chhungkaw chanchin leh Kimtei pa ten court hial thleng a ramri chungchang an bei chu hriatthiam har a tih thu te a sawi. Zosanga pawh fa u ber a nih avangin rilru puitling tak a an thil tawn mek chu hmachhawn turin a hrilh a. Amah Zosanga pa Kohhran lama tan lam tina mitak a lo ni bawk si, Kimtei te nen an kohhran a lo hrang bawk si, Zosanga tana hriatthiam theih tur ni awm takin, nupui pasal chungchang ah pawh a fate chuan Kohhran hrang a mi chu neilo se a duhthusam anih thu te hial a sawi chhuak a. Chumi zan chuan Zosanga rilru a kal thui hle, Pa te berin chutiang an sawi si chuan mipa takin rilru siam thar angai dawn a nih hmelin a hria a.

Zosanga rawn haw hnu chawlhkar khat a liam hnu chuan thawhlehni zan a ni a, thla a eng em mai a. Chumi zan chuan an khua ah electrict current a thim a, thla eng chu a lang chiang zual sauh emaw tih mai tur a ni a. Zosanga chuan thla eng lawm pahin tiin thenawm in vel ah leng turin a chhuak a. Dawr ah kuhva a lei zawk laiin electric current pawh chu a rawn awm ta a, Kimtei thiannu Puitei kha hmanhmawh deuhin dawr kawt ah chuan a rawn vei vut  vut a, Zosanga chuan a lo be vat a. Puitei chu Kimtei te in atangin Zosanga a rawn zawng hi alo ani a. Kimtei nu leh pa vengthlang lamah damlo kan turin an leng daih a, a nau te pahnih lah an thenawm te inah TV an en daih bawk si avangin Kimtei leh Zosanga tan inhmuhna remchang a rawn dap pui hi a lo ni a. Puitei'n a hrilh angin Zosanga chuan a mah lo nghak rengtu Kimtei te inah chuan a tlan phei ta thuai a. Chhungte dipdal tu tur tumah awmbawk silo leh reitak mumal taka inhmu dun tawh lo chu an hlim thar dun leh kher mai.

Zosanga chuan sana a bih vang vang a Kimtei nu leh pa lo haw hun tur hriat ni bawk silo a, hlim viau e tilo chuan an thla a muang zan lo deuh a ni. Tichuan Zosanga rawtna angin a chhungte awmloh hlan chuan pawn lam hmun fianrial a inkawm zawk turin an chhuak dun ta a. Kimtei chuan zan ah leh nghal hmeichhia in hmun fianrial a tlangval a zui chu a a rilru chhungril tak chuan a inthiamlo mai bakah a zahthlak a ti ve tho a, mahse, an boruak tawnin inhmuhna hun tha pawh a siam sak theih tak siloah chuan remchang an hmuh theih chhun chu a hnar phal bik silo a. Kimtei te in atanga hla vaklo tlang bawk te Pu Ngaiha khawthlir tlang ah tih hmun chu an pan dun ta a. An kalkawng ah chuan thla a eng tha si a, miin an hmu ang tih an hlauh deuh avangin Kimtei phei chuan shawl in a lu a khuh bem a. Venghmawr in pakhat an kal pel mek lai chuan Radio ah AIR Aizawl station atanga hlathlan an lo zai tir mek a. Chu hla chu engdang nilo in hranghlui zaithiam CFL Hmingthanga hlasak inchhawn chi  'Chhuahtlang hmunhlui' tih ngei mai kha a lo la ni zui:

Hmeichhia:
Chun leh zua run in chhungah,
Biahthu hril a rem silo;
Zantian chhawrthla eng hnuaiah,
Duhten aw ka lo nghak che.


Mipa:
Aw ka di nang ngaih vang hian,
I liamna lamtluang chhuiin;
Hmangaih ber ka tawng ta che,
Chhawrthlapui eng hnuai ah.


Thunawn:

Aw ka di i tello chuan e,
Chhuni leh zankhua ka hmang liam thei silo;
Kan chhuahtlang hmunhlui lamtluang ngei ah hian e,
Thenloh biahthu di hril dun leh ang aw...


Pu Ngaiha khawthlir tlang an thleng a, YMA Golden Jubilee lungphun sir a thutna an siam ah chuan thinlung hmunkhat pu in an thu dun a. Chutia thla eng hnuai a tudang mah ngai lova an awmdun lai chuan zawi sap hian Zosanga chuan "Kimte, nichin a radio a CFL-a hlasak  kha ka lo ngaithla liam mai mai thin a, mahse, kan tan a lo phuah niawm tak aniin ka hria" a ti a. Kimtei chuan Zosanga hnenah chuan "A ni khawp mai, hla phuahtu te hian midang te dinhmun hrethiam tak chungin hla an phuah thin an ti reng a ni, keini pawhnih pawh hi ti hian hun tha tak kan nei a, mahse, kan hmalam hunah engtin nge kan awm zel dawn kan hre silo a, kan chhungte lah tunhma ai zawngin an in mil bawk si lo, kan boruak tawn hi a hrehawm emai, zanin bak hi hetiang anga hun thawl a inhmuh theihna hun kan lo nei ta lo a nih pawhin, he hmun hi a tu ve ve pawhin kan tlawh leh apiangin in hriat chhuahah kan ti dawnnia" a ti a.....Zan a tlai deuh tak avangin haw zai an rel ta a. 

Zosanga pawh an exam result a lo chhuak a, a pass avangin a pa in phai lamah M.A zir chhunzawm turin a dah ta a. Kimtei pawh khawhar takin a awm thin a, a hna ngai kha a la thawk ve ta zel a, office chawlhni a thingphurhna hun a neih chuan Zosanga nena an kal dunna tlangah khan thing a va phur thin a, Zosang a hrechhuak vawng vawng thin a ni. Ramri buai avanga an inkhinna pawh court lamin chhungkaw pahnih te chu an ko ve ve ta a, chutiang anih avang chuan Zosanga chhungte leh Kimtei chhungte chuan boruak an nei lianin, in biakthat tak tak an nei thei tawh lo a ni.

Zosanga chu nipui chawlh hmangin an khuaah chuan a rawn haw a, mahse, Kimtei te nen an chhungkaw boruak a chhiat tak em avangin tun tum an khua a haw hian vawi khat mah a tlawh ta lo a ni. Kimtei tak pawhin an boruak chhia avang chuan Zosanga nen a inkawm reng chu a theih tawh dawn lo niin a ngai a, a theih ang angin rilru thar put a tum chho ve ta a. Zosanga pawh a zirna chhunzawm turin rei loteah a kal leh ta mai bawk a. Tunah chuan Zosanga leh Kimtei chu in be ngai silo, rilru a in hrereng tho siin an awm a, an inkar erawh sawi thiam a har ta hle.

Hun leh kum te a ral zel a, Zosanga chu M.A a zir zawh chuan Civil service coaching kal a duh avangin an khuah pawh chuan rawn haw ta lo in, Delhi lamah a chhuk ta daih a. Kimtei chu an khuaa Rural Bank a Manager a rawn awm chuan a rawn rim ve thin a, Zosanga lah beisei dan tur han thiam chi a ni rih tawh bawk si lo, chupa lah chuan zantin mai a birh tlut tlut a, a chhungte lah chuan an be tha em em mai bawk si a, rilru put dan tur hriatthiam a har a ti a, a inlengpa pawh a mawi tawk erawh chuan a lo kawm ve ta zel a. Thingtlang khua tih takah mikhual in Kimtei a rim thin tih chu Zosanga thiante zawng zawng pawh chuan an lo hre ve ta vek a, Zosanga pawh chuan a thiante atang chuan a lo ral hriat ve a. Competitive exam hmachhawn tur a nih bawk avangin rilru a hlauthawng tak si chuan, zirlai lamah hun pek a ngai bawk si a, ngaihzawng lam chu ngaihtuah rih lo law law ang tiin a rilru a siam ta a.

UPSC Prelims exam an zo a, Zosanga pawh an khuaah a rawn haw a, a thiante leh chhungkat te tawngkam atanga Kimtei'n inleng a nei thin tih a hriat avangin an khuaa haw pawh chuan Kimte chu beisei ngam chi ni tawh lo in a hria a, a len ngam tawh loh bakah, a ruka inhmuh leh ang chi pawh kha a ngaihven ta miah lo a ni. Chutiang ni chung si chuan, a thiante leh chhungte hriat loh hian Kimtei te vengah chuan chhuanlam eng enge maw siamin lenna tur a zawng fo a, a rilru tak chuan khawilaiah emaw Kimtei chu hmu hlauh ila a ti rilru fo thin a ni. Tumkhat phei chu Kimte in zawn a thlen laiin an kawtah chuan a inleng thin pa te nen chuan tlailam nilum an lo ai lai a va hmu fuh a, an rawn hmu ve ang tih a hlauh avangin kawng lehlamah a peng ta daih hial a. Chutiang reng reng chuan la in hrereng ru si, in be pawp duh taw silo in an awm dun a, an karah inrilhlelhna mai bakah beisei ngam tur nia in hre tawn tawh silo in an hun an hmang chho ta zel a ni.

Zosanga chu UPSC prelims result a lo chhuak a, a in ziak tling a, mahse mains exam ah a tlang zo ta lo a, chumi kum chuan MPSC in MCS exam an buatsaih dawn avangin MCS exam pawh beih chhoh a duh avangin an khuaah pawh awm lo in khawpui lamah bawk inluah in a inbuatsaih chho ta a. Hemi kum tawp lamah hian Kimtei chuan a inleng pa chu pasalah a nei ta a. Zosanga chu a rilru a na a, mahse, an chhungkaw pahnih boruak avangin Kimtei'n pasal a nei law law chu a tha zawk in a hre deuh bawk a, rilru na si, mahse, ui ngam chiah si lo, thlah phal si lo, thlah lo thei bawk si lo angin a rilru chu a awm a, a exam tur in buatsaih pawh chawlhkar hnih vel chu engmah a tih theih loh phah hial a ni.

Zosanga chu MPSC exam a zawh hnu chuan an khuaah chuan a haw a, chumi tum a haw chuan a lawm, a thinlung in a la duh, mahse chhungkaw in hmuh thiam loh avanga a thlah tak, Kimtei pasal nei ta a ui zia leh hrehawm a tih zia a tak a va tawn tak ni. Kimtei pasal nei ta chu a ui a ni satliah lo a, amah leh amah pawh a in ngei a, tiang taka ui leh tur si chuan engkim huamin tinge hma a lak mai loh tih te thlengin a inngaihtuah a, a sawt tawh bawk si lo a. A nun khua  har vawng vawng a, a thiante a kawm pawhin a nun chu chhungrilah a khua  a har a, an khua te chu a ruak ta huai hian a hria a, tihngaihna a hre tawh bawk si lo.A chang leh Kimte te pawh chu a dem a, chutiang teh thuta pasal a nei duh ang tih a lo ring lo te chu Kimtei a lo hrechiang tawk tak tak lo ni te in a in hria a.

Chutiang a mite hriat pui lem loa khawhar tak a hun a hman lai chuan nikhat chu an khaw dai velah chuan a vak kual a, hman a zana Kimtei nen an kalna 'Pu Ngaiha khawthlir tlang' ah khan a va thleng a, a tlang mual leh lam chiahah chuan tleirawl rual khat hian mobile phone in hla an lo zai tir a, chumi tum tak chuan CFL Hmingthanga hla bawk chu an lo zai tir leh kher a, an hla lo ngaihthlak mek chu "L.D Hmeltha" tih hla a ni a. Kimtei nen an thut dun tawhna hmunah chuan a thu a, zothlifim a rawn thaw heuh heuh a, Zosanga tan chuan hawina lam apiang chuan a lung a ti leng emawni tih mai tur hian a awm a, ral leh lama tleirawl ho hla ngaihthlak chu thliin a rawn chhem fuh a:

Kan runah nuthai chan min tiam a,
Kan silh leh fen ang fen min tiam a;
Lianchhung-a leng ka phu loh val i tawn vang a,
Suihlung min hersan hi tuar a har na ka ti.

Hmangaihna chhingmit del vang em ni?
An hai lo lengzawng ten kan nunhlui;
Kan hlimthla a suihlung kan ruallai ka thlir in,
Ka tuarzo dawn nem maw luah loh L.D hmeltha.


Chu hla a ngaihthla zet zawng, Zosanga chuan nunhlui a ngaihtuah chhuak a, chakna leh hlimna reng a nei lo a, Kimtei'n he hmuna kal leh zawk zawkin in hriatchhuah lehah tih a lo sawi te chu a a hriatchhuah leh meuh chuan khua a tlai zo vek tawh a, engmah tih theih a awm tawh lo tih rawn nemnghet tu mai a ni ta si a, khu a rawn tlai a, ral leh lama tleirawl ho pawh an haw ta hlawm a, Zosanga erawh chuan in lama haw pawh a chak lo a, tlaini tla tur mawi em em chu lungleng em emin a thlir a, a rilruah chuan "Biahthu hril a rem ta si lo" tih chu a rawn ri nawn tluk tluk a........."Hei hi maw hringnun hi lo ni ta?" tiin amah leh a mah chu a inzawt a, Kimtei thuchah "in hriat chhuah" tih pawh chu enge awmzia awm tawh chuang, in hriat chhuah chu rilru natna mai mai a ni si a, in hriat chhuah loh theih a ni bawk si lo a........ Zosanga chuan duh tak tak te nei tur chuan "huaisen" a lo ngai a nih hi tiin rilru a siam ta, mahse, a duh tak tak chuan mual a liam san tawh si a!
---------------
A video/audio ngaithla duh tan hetah hian a en theih e:
- Mizo thawnthu - Mizo love story - Mizo novellete -

INDIA ZALENNA ATANA BEITU HRIAT LAR HLAWH LO - KUT HNATHAWKTUTE, LONEITUTE LEH HNA HNUAIHNUNG THAWKTUTE

  Ziaktu: Dr. Lalzarzoa, Assistant Professor, Dept. of History, Gov’t. J Buana College India in zalenna a neih champha August ni 15 a lo t...